نقشه‌اى كه از پيش آماده شده بود بنا مىنهادند كه كوچه‌ها و محلات شهر را مانند تختهء شطرنج منقسم به خانه‌ها مىساخت . درين عصر ، سامره و جعفريه در كنار دجله و رقاضه در حدود قيروان و مهديه در تونس و قاهرهء مغربيه به فرمان خلفاى فاطمى ، و مدينهء زهرا در اندلس نزديك قرطبهء قديم ، بوجود آمده توسعه يافتند . به هريك از كسانى كه در مدينة الزهرا سرايى بنياد مىكردند ، از طرف دولت وقت 400 درهم جايزه داده مىشد . همين كمك و سخاوت دولت سبب شد كه جمع كثيرى در آنجا آمده و خانه ساختند . در نزديكى شيراز ( قرن دهم ) عضد الدولهء ديلمى شهرى جديد به وجود آورد به نام « گرد فنا خسرو » كه از شهر كهنهء شيراز بغايت پهناورتر بود . در اين شهر جديد كه در حدود قرن نهم و دهم به وجود آمده بود ، روش تازه‌اى پيش‌گرفته بودند ، يعنى سرايها را در فاصله‌هاى معين از يكديگر بنا مىكردند ؛ و بجاى كوچه پس كوچه‌هاى تنگ شهرهاى قرن دهم ، شهرهاى قرن يازدهم داراى خيابانهاى فراخ و وسيع گرديد . ولى اين نوع بلاد كه برحسب ارادهء اشخاص يا بجهات سياسى بسرعت بنا مىشد ، به علت سستى پايه‌ها و سبكى ساختمانها بيش از چند نسل پايدار نمىماند و ظرف مدت صد سال به كلى از ميان مىرفت و برزگرانى كه بعنوان كارگر و نساج در آن مجتمع شده بودند پراكنده مىشدند . علاوه بر اين ، از پايان قرن دهم به علت افزايش روزافزون قيمت مواد ساختمانى و مزد كارگران ، كمتر كسى به ساختن بناهاى استوار اقدام مىكرد ؛ فقط شاهزادگان و كسانى كه با جنگهاى فئودالى و كودتاها ثروت كلانى گردآورى كرده بودند ، مىتوانستند به ساختن بناهاى رفيع دست يازند . در اين شهرها كاخهاى قديم كه سابقا سراى اعيان و قصور اشراف بود ، جملگى را دولتهاى بعد تصرف كرده و تالارهاى بزرگ آن را به اتاقها تقسيم مىكردند . در هر مقصوره ، دفترخانه‌اى قرار داده بودند . در قرن يازدهم و دوازدهم ، « ربض » يعنى حومهء شهرها بيحد پهناور شده بود ، و هزاران نفر از ريسندگان ، بافندگان ، ندافان و رنگرزان در آن سكنا گزيده و اين كارگران با مزد بخورونمير ، در نهايت تنگدستى مىزيستند و حاصل دسترنج آنها به كيسهء خواجگان و بورژواهاى كلان سرازير مىشد . خواص معمولا به ساختن خانه‌هاى ييلاقى و بوستان ( ويلا ) قناعت مىكردند و در ساختن اين منازل از مصالح مختصر و ساده استفاده مىكردند و در آن درختانى براى سايبانى مىكاشتند و باغچه‌هاى پر از گل احداث مىكردند . بورژواها خانه‌هاى ييلاقى زيادى از اين قبيل ، در كرانه‌هاى دجله و نهرهاى منشعب از فرات و دجله بوجود آورده بودند . در ساحل رودخانه و نهرها صدها كيلومتر خانه‌هاى ييلاقى بورژواها و بوستانهاشان به‌هم متصل بود . بورژواهاى آن دوران براى آمدوشد به شهر ، بر انواع و اقسام قايقهاى تندرو سوار مىشدند كه غلامان سياه ، آنها را به قوت پارو مىزدند و قايقها را مىراندند و احيانا بعضى قايقها با بادبان حركت مىكرد . اكنون به وصف خصوصيات بعضى از بلاد مستحكم و نظامى ، ميان مناطق اسلامى و روم شرقى مىپردازيم . 1 . اخلاط : شهرى بود در ارمنستان ميانين ، در منطقهء سردسير و خاندانى از امراى كرد ، ملوك آنجا بودند كه گاهى خراجگزار قيصر روم و زمانى خراجگزار سلجوقيان مىشدند . امراى اخلاط از بركت تجارت بين المللى ثروتمند شده بودند . در اين شهر بعضى از بازرگانان